Il y a déjà un an, après avoir tourné pas mal autour de ce personnage complexe, nous avons été vivement séduit par la suggestion de Danielle de consacrer un dossier à Loti dans O/G. Puis, on a décidé de faire de Loti le pilier de toutes nos activités en 1997. Ainsi, A TA TURQUIE a organisé pour les jeunes de Lorraine un séjour de quinze jours en Charente-Maritime sur les traces de Pierre Loti. Et le traditionnel Automne aux couleurs de Turquie 97 sera également dédié à Loti : exposition, concert de musique soufi, soirée de chants de marins, conférences, dédicaces, lecture-spectacle...

Nous pensions réaliser un dossier d’une trentaine de pages. Nos démarches ont pris une telle ampleur que nous avons éprouvé des difficultés pour boucler le dossier. Ainsi, le Loti-Stamboul déborde largement les cents pages.

Voilà pour la petite histoire. L’attrait pour le personnage de Loti est immense. Chaque jour, nous avons découvert de nouvelles pistes et fait connaissance avec de nombreuses personnes grâce à Loti. Nous avons tissé des amitiés fort enrichissantes.

Ce triple numéro est le fruit d’un ‘‘rapt sentimental’’, car Danielle s’est glissée un peu sous l’effet du hasard dans l’univers ‘‘lotien’’ (j’ignore si l’expression existe) dans lequel elle a nourri, en quelque sorte, son âme et a voulu, au prix d’un énorme travail, de dévouement et d’acharnement, rendre hommage à Loti en prenant la lourde responsabilité qu’est la direction, la coordination et le suivi de ce dossier qui contient de nombreux inédits et qui réunit des auteurs de plusieurs continents.

L’hommage, je dirais, subconscient de Danielle, nous a permis de rendre hommage à Loti, écrivain talentueux, visionnaire, grand reporter (avant que cette expression ne voie le jour), photographe, marin... et surtout Grand ami des Turcs. Oui, il est vrai qu’enfants de la République turque, nous l’avons aimé, tout en nourrissant un sentiment de colère, puisqu’il défendait une Turquie obsolète. Son amour pour Aziyade, ses sentiments pour la Turquie ne sont pas toujours bien compris en raison de son attachement au passé. Les vers de Nazim Hikmet traduisent cette incompréhension. Le plus universel des poètes turcs a d’ailleurs reconnu son tort (voir l’article de T. Muhidine). Il n’a sans doute jamais trouvé l’occasion de lire Turquie agonisante. Dans ce livre, Loti ne défend pas seulement ses amis Turcs, mais critique avec virulence le colonialisme sous toutes ses formes. On trouve le même genre de critiques quand il parle de la révolte des boxers en Chine. C’est là qu’on comprend que Julien Viaud, dit Loti, défendait ardemment ses amis Turcs, mais cette défense était solidement basée sur une conviction qui ne fut pratiquement jamais partagée, en son temps, par ses contemporains. Mais voilà, le temps lui donne raison et lui fait honneur. Il était un précurseur courageux dans de nombreux domaines et surtout dans celui des idées. Il a eu tous les honneurs malgré ses positions envers et contre tous. Là, il y a une grandeur inégalable. Je souhaite m’abstenir de vous étaler davantage mes sentiments issus de ma redécouverte de l’auteur d’Aziyade ou de Pêcheurs d’Islande au fil de la réalisation de ce dossier.

Oui, je l'ai redécouvert ; mes bons sentiments à l’égard de l’écrivain, ami de la Turquie, se sont transformés en une admiration, en une compréhension certaine et en une grande amitié. J’en suis ravi. J’espère et je souhaite que ce numéro spécial, permette surtout aux jeunes et notamment à ceux originaires de Turquie de suivre un chemin semblable au mien.

Je remercie vivement toutes les personnes qui ont apporté leur contribution à la réalisation de ce triple numéro, malgré, souvent, la distance géographique, malgré, aussi, leur emploi de temps chargé. La liste en est tellement longue que l’on me pardonne de ne pas préciser ma reconnaissance en les citant un par un.

*

Grâce au Cahier de poésies (où vous lirez Tevfik Fikret, un contemporain de Loti), à Légendes, à Immigration turque en Europe (où vous remarquerez à travers les observations du chroniqueur de Cumhuriyet, Mustafa Balbay que l’espace européen pour les immigrés turcs s’élargit) et l’incontournable Bloc-Notes, OLUSUM/GENESE a souhaité garder un tout petit peu son aspect habituel tout en rendant hommage à Pierre Loti.

*

Daha sonra, kendisinden, Loti ile geçen bir öğretim yılının, yapılan gezilerin, öğrencilerin yazar hakkındaki düşüncelerinin konu edildiği bir yazı istemiştim. Bu yazı bir türlü elime ulaşmadı. Ancak, bir sene önce, Loti’nin çok yönlü kişiliği etrafında tartışırken Danielle'in önerisi çok çekici geldi : O/G’de Loti ile ilgili bir dosya hazırlamak. Arkasında, A TA TURQUIE’nin, 1997’deki etkinliklerini Loti üzerine kurmağa karar verdik. Bu nedenle, yazın bir grup Lorraine’li genci, Loti’nin izlerini sürmek üzere, doğduğu Charente-Maritime iline onbeş günlük bir yaz tatiline gönderdik. Beşincisini hazırladığımız Türkiye Renkleriyle Sonbahar diye adlandırdığımız güz etkinliklerimizi (sergi, sufi müziği ve denizci şarkıları konserleri, konferanslar ve tiyatro...) hep Loti’den yola çıkılarak hazırlandı.

Başta 30 sayfalık bir dosya öngörmüştük. Ama işin içine girince dosyayı kapatabilmek çok güç oldu. Böylece elinizde 100 sayfayı geçen bir Loti-Stamboul dosyası oluştu. Yazılar geldikçe, belgeler okundukça, Loti’nin çekici kişiliği daha bir belirginleşti. Yeni ilişkiler, dostluklar kuruldu.

Bu üç numaralık sayı, bir anlamda, bir tutkunun ürünü. Danielle, Loti’nin dünyasına girdikçe sürükleyici bir akıma kapıldı. Bu tutku, sizlere sunduğumuz sayının gerçekleşmesi için büyük bir özveriyle çalışmasını, dosyanın yönetimi sorumluluğunu üstelenmesini sağladı. Çabaları sayesinde arşivlerden hiç çıkmamış, yayınlanmamış bu belge bu dosyada yer aldı.

Bu sayede biz de yetenekli yazar, büyük röportajcı, fotoğrafçı, denizci, vizyoner kimlikleriyle birlikte, katıksız bir Türk dostu, Loti’yi saygıyla anma olanağı bulmuş olduk. Gerçekten Türkler, özellikle Cumhuriyet çocukları, Loti’ye karşı duydukları sevgi kadar kızgınlık ta beslerler. Çünkü, Loti, onların gözünde bitmiş, tükenmiş, kabuğunu değiştirmesi gereken bir Türkiye’yi savunmaktadır. Aziyade’ye olan aşkı, Türkiye için taşıdığı duygular her zaman pek iyi anlaşılamamıştır. Nazım Hikmet’in Loti ile ilgili dizeleri bunun en açık örneğidir. Can çekişen Türkiye’yi okumuş olsaydı Nazım aynı dizeleri yazar mıydı? T. Muhidine’nin yazısından Nazım’ın yanıldığını itiraf ettiğini okuyoruz. Gerçekten de Can çekişen Türkiye’nin yazarı, dostlarım dediği Türkleri, sadece sevginin verdiği güçle savunmuyor, aynı anda sömürgeciliğin keskin bir kritiğini de yapıyor. Aynı yaklaşımı Çin’de bokserler isyanı üzerine yazdığı yazılarda da görüyoruz. Bundan da anlaşılıyorki, gerçek adı Julien Viaud olan Pierre Loti, dostları Türkleri, cansiperane savunmasını, yerine oturmuş, kuvvetli bir inanca dayandırıyordu. Böylece, zamanında herşeye ve herkese karşı sömürüye karşı çıkan çok ender kişilerden biri oluyordu. Ve zaman onu haklı çıkarıyor, ilerigörüşlülüğünü belgeliyor. Birçok alanda ve düşüncede ilk olma şerefini taşıyor Loti. Ödün vermeksizin, cesaretle ve açık yüreklilikle düşüncelerini söylemiş olması ona yaşadığı dönemde dahi duyulan saygınlığı engellemedi. Bence, bu da çok yönlü ve kişilikli Julien Viaud'nun büyüklüğünün bir kanıtı. Bu dosyayı hazırlarken, Aziyade ya da İzlanda Balıkçıları’nın yazarı üzerine böylesi duygular yaşadım.

Yazarı, bir anlamda yeniden keşfettim. Türkiye’nin dostuna olan sempatim, dostluğa, hayranlığa ve onu daha iyi anlamaya dönüştü. Umarım, benim geçtiğim bu yoldan, bu özel sayı sayesinde, başkaları ve özellikle gençler de geçer ve Loti bu şekilde algılanır.

Dosyanın gerçekleşmesinde, binlerce kilometrelik uzaklığa, çok yüklü çalışmalarına rağmen, katkıları olan herkese sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Katkılarını esirgemeyenler kapılarını bize ardına kadar açanlar tek tek teşekkür edemediğim için beni bağışlasınlar.

*

Şiir defteri (Loti’nin çağdaşı Tevfik Fikret’ten bir şiirin yer aldığı), Rüyalar, Avrupada’ki Türk göçü (Cumhuriyet gazetesi yazarı Mustafa Balbay’dan Türk göçünün Avrupa çoğrafyasında daha da yaygınlaştığını ögrendiğimiz) ve kaçınılmaz Bloc-Notes ile O/G az çok geleneksel görünümünü korumaya çalıştı.

*