Fransa ve Ermeniler Prof. Dr. TURKKAYA ATAOV
In Cumhuriyet 26/02/2000Fransiz Senatosu, Kafkasya'daki baris girisimlerine zarar verebilecegi dusuncesiyle, Ermeni tasarisinin gundeme alinmamasini kararlastirdi. Turkiye de bu karari ''temkinli bir memnuniyetle'' karsiladi. Fransizlarin Ermenilerle iliskisi, daha dogrusu stratejik ve ticari cikar baglantisi, Hacli Seferleri'ne degin gider. Ilk Hacli cagrisini (1095) Fransiz kokenli Papa Urban II (Selcuk Turklerini kastederek) ''Dinsizlere olum'' sloganiyla Fransiz topragi olan Clermont'ta yapmisti. 150.000'lik kalabalik ''Deus vult!'' (Tanri istiyor) diye bagirdiginda, asil neden hem ac koylunun buyuk toprak sahibi kiliselere saldirmalarini engellemek, hem de dusledikleri capulculugu Allah'in adini anarak gizlemekti. Anadolu'ya vardiklarinda onlari kucaklayan, kebap ve sarap ikram eden Adana ve cevresinin Ermenileri oldu. O zamanki Edessa'yi (Urfa) Latinler ele gecirip Ermeni vali Toros 'u oldurdulerse de, birkac yuzyil suren, genelde ticari ve kulturel alisverise dayali iliskileri gelisti. Sac ve sakallarini Fransizlar gibi kisa kesip Dogu salvari yerine dar pantolonlar giymeye baslayan Ermeni soylulari ''kont, Jak'' benzeri lakap ve adlar aldilar. Bazi Ermenileri Katolik yapma girisimleri de daha o zamandan basladi. Buna boyun egen yerli hanedandan Levon 'u da, bir Ermeniyle evlenen Hacli Fransiz Krali Guy de Lusignan 'i da Ermeni kilisesine cok bagli olanlar katlettiler. Adana cevresinde (Klikya) tahta oturtulan Besinci Levon hem Ermeni, hem Latin torelerine gore tac giydigi icin olunce Aziz Dennis Basilikasi'nda Fransiz krallarinin yanina gomuldu. Tarihte son Ermeni krali da odur. Ermeniler Fransa'ya Henri IV zamaninda ipek kozaciligini soktular. Boya kokunu Anadolu'dan getirip Fransiz mensucat endustrisini gelistiren Jan Alten adina Avignon'da simdi bir heykel var. Kardinal Richelicu Ermenilere ozgurce ticaret yapma izni veren emri 1635'te imzalamis, Louis XIV'un bakanlarindan Colbert Ermenilerin Dogu Akdeniz'deki ticaret cikarlarina hizmet ettiklerini bir raporunda belirtti. Fransa'nin Osmanli Ermenilerini kendi ulusal kiliseleri olan Gregoryan mezhebinden ayirarak Katoliklestirmek isteyisi Ermenilerce iyi karsilanmamis, buna siddetle karsi koyan Istanbul Patrigi Tokatli Avedik 'i o zamanki Fransiz Elciligi zorla kacirtip Fransa'ya goturmustur. Basina demir maske gecirilip zindana atilan bu kisi bazi romanlara konu oldu. Ote yandan, Fransa bir grup Ermeniyi Katolik yapmayi basardi ve ilk Ermeni Katolik Piskoposu Avram Ardzivyan' in atanmasiyla (1740) Hiristiyanlarca bir cesit aforoz edilmis olan Ermeni Gregoryan Kilisesi'ni ilk kez (1461) tanimis bulunan ve Ermeni-Katolik cekismesinde kendi yurttaslarinin yaninda yer alan Osmanli yonetimi Katolikleri de ayrica tanidi. Kardinallige kadar yukselen Kirkor Agagianyan' in (O.1971) bir ara papa olmasi da dusunulmustu. Misir'a ayak basinca Ermenilerle de tanisan Napolyon, Rustem ve Sahin gibi bazi Ermenileri yaveri ya da ozel katibi gibi yayina aldi. Bu ilgi Paris'te Ermeni Calismalari Merkezi'nin olusmasini sagladi. Saint-Martin, Langlois, Brosset, Dulaurier ve Meillet gibi uzmanlar yetisti, 1920'de bugun de yayimlanmakta olan ''Ermeni Etudleri Dergisi'' basladi. Birinci Dunya Savasi'nin sonunda, (Osmanli topraklari olan Lubnan ve Suriye'den baska) Adana ve cevresine de goz koyan Fransiz emperyalizmi o bolge Ermenilerine resmi asker ve subay uniformasi ile silah da dagitarak nufuz alaninin sinirlarini gitgide genisletmeyi tasarliyordu. Kurtulus Savasimiz sonunda Turk katliamina da karismis o cevre Ermenileri ayrilmak zorunda kalan Fransizlarla cekilirken o gunku guc kosullarin yarattigi mesakkat sonucu 5000'nin yolda oldugunu bizzat (Paris'te yayimlanan) Turcica dergisi (IX/2, 1978, s. 160) yazmaktadir. 1915'teki Ermenilerin yer degistirmesi olaylarinda, gunun ozel zorluklari nedeniyle de Turkler gibi, bircok Ermeni yurttasin da yasamlarini yitirdiklerini yazip soyledigimizde, yabancilar bu gorusleri ''Turk propagandasi'' saymislardi. Simdi Fransizlara soralim. Bu 5000 Ermeni'yi yolda siz mi oldurdunuz? Mersin aciklarinda Fransiz savas gemilerine konan binlerce Ermeni Marsilya'ya goturuldu. Orada Fransiz Albay E. Bremond 'un bir heykeli de var. Adina her yil odul de verilen bu kisi tipik bir somurge subayiydi; Anadolu'da bulundugu surece caldigi ve cirptiklariyla servet yapmisti. Tum bu nedenlerle, Fransa'daki Ermeni kolonisi Avrupa'da en kalabalik olandir. Cesitli yerlerde kiliseleri, okullari, kitapliklari (Nubaryan), kultur merkezleri (UCFAF), Dasnak ve Hincak parti kuruluslari, Fransizca ve Ermenice gazeteleri (Harac, Asharh), dergileri (Hayastan, Nor Sinarar, Haghtanak, ArmIenie), kizil haclari, filmcileri (H. Verneuil, A. Aim'ee) ve sarkicilari (S. Aznavur, S. Vartan, M. Aryan, H. Tasan) var. Tum bu cevreler ve kisiler guclu baski gruplarini olusturuyor. Ancak, tarihte Turk-Ermeni iliskilerinin karar yeri bir siyaset arenasi olan Fransiz Senatosu degildir. Bu konuda hicbir sey bilmeyen Amerikan baskan adayi Bush da karar verici olamaz. Bu davranislarin tumu oy hesabidir. Ermeni konusu uzman tarihcilerin isidir. |
